woensdag 1 augustus 2018

DOODDOENERS (the results)


Mijn vraag naar dooddoeners riep op Facebook nogal wat reacties op. De meeste mensen leken ze te herinneren uit hun jeugd, maar sommige respondenten waren nog zo jong, dat ze de dooddoeners toch vrij recent nog gehoord moeten hebben. En een enkeling stuurde een hedendaagse dooddoener in, die je bijna niet zou herkennen omdat ‘ie zo gewoon en algemeen is.
Ik heb geprobeerd om de dooddoeners in enkele categorieën onder te brengen (ik heb de reacties op Facebook aangevuld met een paar voorbeelden van Inez van Eijk, Ewoud Sanders en Jaap Toorenaar). Het begint vrijwel steeds met vragen of opmerkingen van kinderen:

– Wat eten we?
Husse(n) met je neus er tussen (4x)
Hussen met prikken en hoepelstokken met krenten
Hussemenusse met sienoren
Hoef je niet te weten tien pond scheten
Erpels met erpels en erpels toe (aardappels) (2x)
Brood met brood erop en brood ertussen
Sla met slakken en gedversnebbersaus
Wat je in je mondje stopt
Wat de pot schaft
Stront met striempies
Wat er in de pannen zit
Wat je op je bord krijgt
Mondsteeksels (3x)
Vraagschotels
Gestampt glas met dooie vingers
Hoepelstokken met straatstenen
Kruddelevutjes (Limburg)
Een bord wasem met een snee karnemelk
Gemalen spijkertjes met poppenstront
Apekool met vraagstaartjes
Wijsneuzen met vraagstaartjes
Zand, zeep en soda
Himphamp op een mosterdmolen
Dat zal je wel zien als het op tafel komt

– In het bijzonder: wat krijg je in de gevangenis te eten?
Boterhammen met spinnenkoppen
Zeep met spelden

– En bij lamlendigheid of gebrek aan concentratie bij het eten
– Zit niet zo te kieskauwen
– Hé, hier draait de molen!

– Hè? Wat? Watte? (in plaats van “Wat zegt u?”)
'Hè?!' 'Kejjenietzegge wat mot je?' (Rotterdam) (2x)
Wat zeggie? Azzie val dan leggie! (Rotterdam)
Wat zeg je? Als je valt dan leg je
"Hè?" "Bokkiebèh!"
Wat? Steek je vinger in je gat. Moet je naar Deuteren om 'm eruit te laten peuteren, moet je naar Vlijmen om 'm eraan te laten lijmen en dan moet je naar Den Bosch en daar laten ze je weer los.
Wotte? De kot skyt op de motte. De hûn skyt er by, lekkere brei foar dy! (Friesland)
Wat? Klap voor je gat, dan hebbie wat.
'Wat? Klap voor je gat, dan voel je wat!'
Wat? Zwarte kat! Heb je 'm ook op vier poten door de kerk zien lopen?
“Watte?” “Koeieflatte met handvatte” (“en nog watte.”) (Zuid-Limburg)
Watte?? Eendegatte die in't water spatte (Zuid-Limburg)
Watten koop je bij de apotheker
MODERN: Wat? Of je worst lust. (4x) [populair geworden door deze reclame voor hoortoestellen]

– Waarom?
Daarom! Omdat ik het zeg
Daarom! “Daarom is geen reden. Als je van de trap af valt, ben je gauw beneden.”
Omdat jij niet door de muur heen kan kijken

– Waar gaan we naar toe?
Wėr gjin we hinne? Nei Fûtsjefinne. Pak de baarch by syn sturt en lit him rinne! (Friesland)
We gaan naar Wipketeern (Groningen)
"Wèr gjinne heit en mem hinne?" "Nei Kûtsjefinne." (Friesland)
Naar Bobbels Konte
Bobbeltjeskonten, drie uur boven de hel

– Hoe laat is het?
Net zo laat als gisteren om deze tijd
Het is kwart over de rand van de pispot
't Is kwart over een bult, tis pas gespeuld, bij Pietje de Laat in de Achterstraat. (Brabant)
“Viedel op naksje erm” (kwart over naakte arm) (Kerkrade. Zuid-Limburg)
Kwart over dunne schijt. Als je vlug bent kun je nog meeflodderen.
Vel over knook (Zuid-Limburg)
vel over been

– Ik wil (liever)…
Jij hebt niks te willen
Je wil staat achter de deur
Jij hebt niks in te brengen als lege briefjes
Lieverkoekjes worden niet gebakken

– Ik heb dorst…
Dan ga je naar Hansje Worst, die heeft een hondje, die piest zo in je mondje

– Ik heb honger...
Honger? Kindertjes in Afrika, die hebben pas honger
Je hebt trek: de kindertjes in Afrika hebben honger

– Dat kan ik niet / Daar heb ik geen zin in
Kan ik niet ligt op het kerkhof. En wil ik niet ligt ernaast
Kan niet is dood, wil niet die leeft nog
Kan niet is dood en wil niet zit aan zijn graf
Heb je geen zin? Dan máák je maar zin! (3x)

– De deur open laten staan
Ben je in de kerk geboren soms?
Je woont hier niet in de kerk
We stoken niet voor de buitenwereld
We stoken hier niet voor de KLM
We doen hier niet aan heelalverwarming

– Waar kom ik vandaan?
Uit een bloemkool
Je bent bij het vis bakken uit de pan gesprongen

– As / als...
As is verbrande turf
Als mijn tante klootjes had gehad, dan was het mijn oom geweest
Als morgen de hemel naar beneden valt, hebben we allemaal een blauwe pet (hoed)
Als hadden aan de beurt is, is hebben voorbij

– Berijmde spot met persoonsnaam
Ankie. Een drol op een plankie
Rob de meisjesflop

– Moderne dooddoeners i.h.a.
Op de vraag 'Wat krijg je van me?' (als iemand iets kleins voorgeschoten heeft) 'Hoofdpijn.'
Oost-west, thuis is ‘t ook niet alles
Hoe is het? Ja goed…
Het is hier geen hotel

DOODDOENERS


We kregen op het Meertens Instituut een vraag over dooddoeners. De schrijver herinnerde zich nog iets uit het Gronings:
– Als kinderen vroegen “Waar gaan jullie/we naar toe?” en de ouders hadden even geen zin in een serieus antwoord, dan zeiden ze "We gaan naar Wipketeern"
In het Fries kon het zo klinken:
– "Wèr gjinne heit en mem hinne?" "Nei Kûtsjefinne."
Naar mijn indruk waren ouders vroeger meesters in het geven van cliché-antwoorden en het debiteren van dooddoeners. Zelf herinner ik me nog:
– Wat eten we vanavond? Hussen met je neus ertussen.
– Waarom? Omdat jij niet door de muur kunt kijken.
– Hoe laat is het? Kwart over de rand van de pispot.
In het verleden is er wel over geschreven door Inez van Eijk en Ewoud Sanders, maar dat is al gauw weer 20 tot 40 jaar geleden. Jaap Toorenaar verzamelde meer recent gevleugelde uitspraken van ouders en grootouders, en daar zaten ook wat collectieve dooddoeners tussen.
De vraag is natuurlijk: wie kent ze nog? En vooral: welke dooddoeners zijn nog altijd in gebruik? Of kunnen we wel vaststellen dat de dooddoeners hun beste tijd gehad hebben?

Hier de eerste antwoorden.

dinsdag 26 december 2017

Ook dit jaar domineert de jaren zeventig muziek in de Top 2000



Het is nog een redelijk recente traditie, maar onze koning noemde het toch al in zijn kersttoespraak: de Top 2000. Elk jaar stemmen een paar miljoen Nederlanders op hun favoriete hits. Luie stemmers zullen vooral nummers uit de voorgekookte lijst hebben gekozen, maar er zijn ook serieuze stemmers die bewust op zoek zijn gegaan naar hun favorieten, en zij zullen geprobeerd hebben om nieuwe songs in de lijst te krijgen.
Er zitten twee pieken in de leeftijdsopbouw van de stemmers: de meest fervente stemmers zijn de twintigers en de vijftigers. En als je kijkt naar de motivatie van mensen om voor een hit te stemmen, dan is dat vaak: bij dit nummer heb ik hele goede herinneringen. Dat zullen nog al eens jeugdherinneringen zijn, jeugdliefdes, vakanties zonder ouders en dergelijke. Zo kan zelfs bagger (in mijn oren) van Justin Timberlake in de Top 2000 terecht komen. Zijn muziek roept positieve herinneringen op bij bepaalde mensen.
De hits uit de jaren zeventig scoren nog altijd opvallend goed. Was de muziek toen beter? Ik ben geneigd te denken van wel: immers, Jan Akkerman was toen de beste gitarist ter wereld. Maar omdat ik in 1960 ben geboren, is het voor mij ook allemaal maar nostalgie. En toch: de bloedeloze boem-boem 'muziek' die tegenwoordig uit de computer komt en snel vermarkt wordt, haalt de Top 2000 niet. Dat is muziek om zorgeloos op feesten op te dansen, niet om naar te luisteren vanuit de luie stoel. Jongeren kunnen de muziek van vóór hun tijd over het algemeen ook waarderen. Voor hen behoren de oude hits bij kerstmis, oliebollen en de jaarwisseling. Ze vinden dat kort voor middernacht meegalmen met Bohemian Rhapsody erbij hoort.
Ten opzichte van vorig jaar is de trend nagenoeg hetzelfde zoals de grafiek toont (blauw = 2016, oranje = 2017): de jaren zeventig tonen de meeste hits, al zijn het er een paar minder dan vorig jaar. De muziek uit de jaren tachtig en negentig, én de meest recente hits hebben iets meer terrein gewonnen. Maar de top 5 bestaat nog altijd louter uit jaren zeventig songs. Nog een andere duidelijke trend: de top 50 bestaat vooral uit witte mannen die in het Engels zingen.
Zie ook De beste muziek komt uit de jaren zeventig
en Gaia
en De top der toppen

zaterdag 9 december 2017

De beste muziek komt uit de jaren zeventig


Aantal Top 2000 hits uitgesplitst naar decennium (lijst van 2016)

Zojuist werd bekend dat de top 5 van de Top 2000 gelijk is aan die van vorig jaar:
1 (1) Queen Bohemian Rhapsody
2 (2) Eagles Hotel California
3 (3) Led Zeppelin Stairway to Heaven
4 (4) Billy Joel Piano Man
5 (5) Deep Purple Child in Time
Mij verbaast het niets dat al deze hits stammen uit de jaren '70. Ik ben geboren in 1960 en naar mijn smaak is de allerbeste muziek gemaakt in de jaren '70. Dat is deels natuurlijk gewoon jeugdsentiment, maar volgens mij geldt ook: in de jaren '70 zaten er nog extreem muzikale talenten in bands, kwam de muziek nog echt uit gitaren en had het marketingdenken van grote platenmaatschappijen de macht nog niet overgenomen. Tegenwoordig komt veel muziek uit computers, klinkt het vooral "boem boem boem" en zijn de zangers en zangeressen niemendalletjes geselecteerd op hun leuke bekkie. Songwriters en componisten leveren tegenwoordig heel veel middelmaat af: oppervlakkige deuntjes, ongeïnspireerde lyrics. Het is natuurlijk een beetje de mening van een ouwe lul, maar in zeker opzicht geven alle stemmers op de Top 2000 mij gemiddeld genomen gelijk. Bekijken we de decennia waaruit de favoriete hits stammen, dan spannen de jaren '70 nog altijd de kroon (gebaseerd op de Top 2000 van 2016, die van 2017 is nog niet vrijgegeven). De popmuziek van de laatste jaren slaagt er veel minder goed in om door te dringen tot de Top 2000.
Het is wachten op de complete Top 2000 van 2017 om te verifiëren of de voorkeur voor de jaren '70 nog altijd standhoudt. Ik zie de lijst met vertrouwen tegemoet en plaats binnenkort een vergelijkende grafiek.

maandag 16 oktober 2017

Hondje wil hoog



Als ik de Spinhuissteeg in stap om naar de metro te lopen, zie ik een tiental meter voor mij een jonge man met een zwarte pitbull lopen. De man draagt zwarte riemen in zijn hand, de hond loopt los. Geen muilkorf.
Ik hou mijn pas een beetje in - ik ga ze in de steeg niet passeren.
De jonge man lijkt me geen aso, en de hond loopt rustig mee, maar ik ga me er toch niet langswringen.
Dan draait de hond zich om en ziet mij.
Hij komt op mij aflopen. Ik steek mijn hand uit: meestal willen honden die even ruiken.
Halverwege versnelt de hond ineens zijn pas, negeert mijn hand en springt tegen mijn been op.
Hij kijkt er speels bij en blaft niet.
Toch geef ik zijn grove kop even een zwieper, zodat hij zijwaarts van me af vliegt.
Baasje is veel harder geschrokken en sprint roepend mijn kant op.
"Laag, laag!" schreeuwt hij tegen de hond.
Schuldbewust zet de hond het op een lopen. Baasje moet weer rechtsomkeert maken om de hond in te halen.
In een paar passen heeft baasje de hond dan te pakken en fixeert hem op de grond.
"Laag, laag!" roept hij nog altijd.
De hond laat zich door zijn poten zakken en tegen de grond duwen.
Als ik man en hond passeer, zegt de man: "Sorry hoor."
Ik zeg "ja" en lach een beetje.
Ik ben niet geschrokken - honden zullen mij niet snel intimideren.
Als ik de hoek om loop, kom ik in het toeristengedruis terecht.
En onwillekeurig denk ik dan toch: "Wat nou als er een klein kind achter hun had gelopen?"

woensdag 28 juni 2017

Why?


I am waiting at the Nieuwmarkt subway station in Amsterdam, waiting for the rain to stop.
A girl in her twenties walks up to me and starts talking:
“Are you staying here?”
“No.”
“Why?”
“I am waiting for the rain to stop.”
“Maybe we can sleep together.”
“No thanks.”
“Why not?”
“Why would I?”
“What are you going to do?”
“I am going to my work.”
“Why?”
“I’m just going.”
“Do you have money for me? Just a little?”
“No.”
“Why not? I am hungry.”
“No.”
“I am from Ukraine.”
“Sorry.”
Then she walks on. I see her talking to other people. Along the next canal she meets up with her accomplice. A big guy that would probably have robbed me…
Never a dull moment in Amsterdam.

maandag 24 april 2017

Buik


Er staan veel mensen op het perron in Amsterdam - de avondspits is in volle gang.
Ik rook bij de pafpaal een sigaartje.
Even verderop spelen twee roze meisjes met elkaar; pakweg 4 tot 6 jaar.
De jongste loopt op mij af om de stempel op haar hand te laten zien: "Kijk, ik heb een zonnetje."
Ik knik en mompel zachtjes "ja".
Ze steekt haar hand nog wat verder naar voren en raakt mij aan.
"Waarom heb jij een dikke buik?"
"Van het eten."
Als ze over de buik wil wrijven, grijpt haar moeder in.
"Je moet niet zomaar aan vreemden zitten."
Het meisje kijkt beteuterd.
"Praten mag wel," voegt de moeder nog toe.
"Heb je buikpijn?" vraagt het meisje nog.
Ik schud zachtjes van nee en trek een geruststellend gezicht.