Taaltje

Ik moet voor mijn werk zoveel lezen, dat een boek voor het plezier lezen er eigenlijk zelden van komt. Natuurlijk heb ik ooit de hele romancyclus van Het Bureau van J.J. Voskuil gelezen, en ik lees ook alle romans die uitkomen van de Limburgse schrijver Henry de Hoon (omdat ik hem persoonlijk ken en zijn stijl waardeer). Maar voor een neerlandicus lees ik tegenwoordig bedroevend weinig romans en aanverwante fictie. Onlangs ben ik begonnen aan Taal is zeg maar echt mijn ding met grappige taalcolumns van Paulien Cornelisse - rijkelijk laat eigenlijk, maar ik lees het boek met veel plezier (en heb meteen ook En dan nog iets aangeschaft, want nu wil ik meteen méér). De bladwijzer die in het boek van Cornelisse zit, herinnert mij eraan hoe ik aan het boek gekomen ben. Er steekt een kaart uit het boek waarop geschreven staat: "Gefeliciteerd. Veel plezier met uw prijs." Het is een voorgedrukte kaart van het Genootschap Onze Taal. En daarmee naderen we de ontknoping van dit stukje proza, want waar heb ik het boek Taal is zeg maar echt mijn ding mee gewonnen? Met een gedichtje op het thema 'Dit is mijn taal' ter gelegenheid van de 1000e aflevering van Taalpost. Ik kwam het gedichtje onlangs weer tegen:

Met tje wordt alles liefjes in mijn eigen kleine taaltje,
Krimpt een brutaaltje tot een dwerg in een verhaaltje.
Een salade wordt een slaatje, en een arreslee een sleetje,
Een lepelsteeltje, Repelsteeltje, ach en weet je:
Dat is mijn eigen kleine taaltje wel zo’n beetje.

Dodenherdenking

Je zou denken dat, nu de generatie Nederlanders die de Tweede Wereldoorlog bewust heeft meegemaakt zo langzamerhand is uitgestorven, we wel eens af zouden kunnen stappen van dat ongenuanceerde Lou-de-Jong-goed-fout-denken. Dat de winnaars van de oorlog louter bestaan hebben uit nobele helden en de verliezers uit laaghartige schurken, dat is toch een potsierlijk geschiedbeeld waar iedereen met een beetje realiteitszin doorheen weet te prikken. Maar tot mijn verbazing bezit Nederland nog een tweede en derde generatie met zwart-wit denkers, die vol emotie beginnen te roepen dat het voordragen tijdens de nationale dodenherdenking van een gedicht over een dode oom die destijds - let wel! - de foute keuze heeft gemaakt een schande is. Om al deze rechtschapen vaderlanders te behagen is het publiekelijk voorlezen van het gedicht afgeblazen, maar van mij mag het gedicht hier gerust staan op 4 mei:

Foute Keuze
Mijn naam is Auke Siebe Dirk
Ik ben vernoemd naar mijn oudoom Dirk Siebe
Een jongen die een verkeerde keuze heeft gemaakt
Koos voor een verkeerd leger
Met verkeerde idealen
Vluchtte voor de armoede
Hoopte op een beter leven
Geen weg meer terug
Als een keuze is gemaakt
Alleen een weg vooruit
Die hij niet ontlopen kan
Vechtend tegen Russen
Angst om zelf dood te gaan
Denkend aan thuis
Waar Dirk z’n toekomst nog beginnen moet
Zijn moeder is verscheurd door de oorlog
Mama van elf kinderen, waarvan vier in het verzet zitten
En een vechtend aan het oostfront
Alle elf had ze even lief
Dirk Siebe kwam nooit meer thuis
Mijn naam is Auke Siebe Dirk
Ik ben vernoemd naar Dirk Siebe
Omdat ook Dirk Siebe niet vergeten mag worden.

Auke (15)


Wie écht van oorlog af wil, gedenkt alle slachtoffers van oorlogsgeweld, niet alleen de 'eigen' doden. Want het is juist dit eeuwige hokjesdenken dat tegenstellingen en oorlogen in stand houdt.

Koninginnedag

Op een dag als vandaag probeer je Amsterdam natuurlijk te mijden. Maar in mijn eigen woonplaats heeft de vrijmarkt op koninginnedag iets treurigs: voornamelijk allochtone kindertjes die proberen autootjes zonder wielen en poppen met één been te verkopen voor een eurootje. Nu heb ik een paar jaar in Baarn gewoond en uit ervaring weet ik dat ze daar op koninginnedag kwaliteits-troep verkopen. De reis-documentaires van Michael Palin op DVD voor een prikkie? Dan moet je in Baarn wezen. Ook voor chick lit en de verzamelde werken van Daphne Deckers - dat dan weer wel... Ik had me voorgenomen om dit jaar niets te kopen (want alle boekenkasten zijn al vol), maar toch kwam ik weer thuis met een boek: de studie van Anton Blok over de achttiende-eeuwse roversbenden die bekend kwamen te staan onder de naam Bokkerijders. Op welke koninginnemarkt vind je nou zoiets voor twee euro?

Wie heeft verzonnen dat kabouters in paddestoelen wonen?

Ik doe als wetenschapper op het Meertens Instituut onderzoek naar volksverhalen in Nederland in heden en verleden. Ik bestudeer de veranderende functies en betekenissen van verhalen, de variatie in de mondelinge overlevering en sinds kort ook de formele structuren van verhalen - zeg maar de 'verhaalgrammatica'. Als medewerker van ‘Het Bureau’ weten de media mij natuurlijk regelmatig te vinden en moet ik soms een Voskuiliaanse vraag beantwoorden. Woensdag belde Hoe? Zo! van de NCRV radio met de vraag: 'Wie heeft verzonnen dat kabouters in paddestoelen wonen?' Of ik daar over een paar uur een antwoord op zou kunnen geven.
Na wat speurwerk bleek al snel dat niemand zich grondig in deze vraag verdiept had, en de enkeling die het wel geprobeerd had, was er niet uitgekomen. Bij zulk soort volkskundige kwesties moet in elk geval de verklaring die alles terugvoert naar de oude Germanen (of Kelten) met de grootst mogelijke argwaan bekeken worden. De meeste ‘Germaanse’ verklaringen zijn gebaseerd op 100% speculatie en op 0% betrouwbaar bronnenmateriaal. Tradities kunnen best oud zijn, maar meestal mogen we al heel blij zijn als we een gebruik of verhaal of lied in de loop van de middeleeuwen zien ontstaan. Maar ook het relatief late ontstaan van verhalen en tradities in de 19e eeuw is niets opzienbarends. Mede met de hulp van collega-onderzoeker Willem de Blécourt en documentaliste Marianne van Zuijlen kwam inderdaad al ras een redelijk recente ontwikkeling in zicht.

Dat kabouters nu in paddestoelen wonen is - kort door de bocht - de schuld van Tante Lize. Zij maakte het idee van kabouters in paddestoelen in Nederland populair. Tante Lize is het pseudoniem van de produktieve kinderboekenschrijfster Anna Christina Elizabeth Dopheide-Witte. In 1910 schreef zij het boekje Onder Het Zwammenvolkje met tekeningen van Signe Aspelin en dat boekje gaat over kleine kabouterachtige wezentjes die bij of in paddestoelen wonen. We komen er ook de welbekende paddestoel "rood met witte stippen" tegen: de vliegenzwam - en de wezentjes die er wonen hebben ook rode mutsjes op, met witte stippen. Op sommige plaatjes is duidelijk te zien dat er ook echt in de paddestoelen gewoond wordt. Later, rond 1925 schreef Tante Lize nog het boekje Van paddestoelen en kabouters, en ook deze titel laat weinig te raden over.
Het beeld van kabouters in paddestoelen is nadrukkelijk niet afkomstig uit de mondelinge overlevering. De oude Nederlandse mondelinge verteltraditie laat kabouters leven in holen, onderaardse gangen en diepgelegen werelden, in bergen en heuvels (met name oude grafheuvels), maar niet in paddestoelen. In de mondelinge traditie zijn de kabouters ook niet zulke lieve wezentjes (en al helemaal niet eco). Kabouters zijn van oorsprong ambivalente creaturen waar je nooit precies van wist wat je aan ze had: het ene moment maakten ze ‘s nachts je werk af, het andere moment staken ze je een oog uit.
Waarschijnlijk heeft Tante Lize zich laten inspireren door Engelse fairies die in sommige laat-19e-eeuwse voorstellingen in het bos rond paddestoelen leefden. Ook fairies zijn van oorsprong ambivalente en weinig betrouwbare wezens, maar in de romantische Engelse traditie aan het eind van de 19e eeuw worden ze in prentenboekjes steeds lieflijker en natuurvriendelijker.
Na de inmiddels vrijwel vergeten Tante Lize blijft er in Nederland een relatie tussen kabouters en paddestoelwoningen bestaan, in (kinder)boeken, strips, tv-series en films, onder andere via Rien Poortvliet, de Smurfen en Kabouter Plop tot Kabouter Wesley aan toe. Kabouters in paddestoelen zijn echter een literair verzinsel, en zijn pas aan het begin van de 20e eeuw via Nederlandse kinderboeken in onze cultuur terecht gekomen. In de ons omringende landen is de connectie tussen kabouter en paddestoel al even vanzelfsprekend geworden.

De uitzending van Hoe? Zo! van de NCRV (Radio 5; 28 maart 2012; 20.55 uur) valt hier te beluisteren.

It giet oan!

De Elfstedentocht komt eraan, zeiden de Hollanders. En ze haalden hun schaatsen uit het vet. Schaatsen werden geslepen dat het een aard had. Schaatswinkels werden leeggekocht. It giet oan, riepen de Hollanders. En ze dronken er vast wat Beerenburgers op. Maar het ging niet aan. Het ging voorlopig even uit als een nachtkaars. Niettemin dacht ik: op zaterdag staan al die schaatsgekke Hollanders massaal op het ijs. Laat ik mijn fototoestel maar meenemen, dan zal ik er eens een paar fotograferen. Nou, ik trof geen kip aan op het ijs. Slechts deze verdwaasde eendvogel stond op zijn schaatsen naast een wak. De gekte was al weer even snel voorbij als hij gekomen was.

De Top der Toppen

Het eerste singletje dat ik ooit kocht: Bohemian Rhapsody in 1975, meteen nadat het op de radio te horen was geweest.

1. Queen: Bohemian Rhapsody (1975)
2. Eagles: Hotel California (1977)
3. Deep Purple: Child in Time (1970)
4. Boudewijn de Groot: Avond (1997, oorspr. 1973)
5. Led Zeppelin: Stairway to Heaven (1971)
6. Adele: Someone Like You (2011)
7. Pink Floyd: Wish You Were Here (1975)
8. Coldplay: Clocks (2003)
9. Coldplay: Viva la Vida (2008)
10. Bruce Springsteen: The River (1980)

Uit de hoogst genoteerde popsongs uit de Top 2000 van 2011 valt een aantal conclusies te trekken, zoals:
- Een tophit kan nog altijd beter in het Engels dan in het Nederlands zijn
- De meest memorabele popmuziek werd in de jaren ’70 gemaakt
- Creatieve nummers kennen regelmatig een wisseling in tempo en/of melodie.
Wat echt opvalt aan de lijst is dat de meeste teksten NIET over de liefde gaan. Het lied van Boudewijn de Groot gaat het duidelijkst wèl over de liefde, de song van Adele gaat min of meer over een verloren liefde. Het lied van Springsteen is eerder een life story dan een love story. Voor alle andere nummers geldt zeker: dit gaat niet over de liefde maar over iets anders. Het tweede dat opvalt is echter het cryptische karakter van de songteksten, want waar gaan nu met name Viva la Vida, Wish You Were Here, Stairway to Heaven, Child in Time, Hotel California en Bohemian Rhapsody over? Niet ongeveer, maar precies?
Waar de songs precies over gaan, daar worden soms uitvoerige discussies over gevoerd. Gaat Child in Time over het dochtertje van Ian Gillan dat door een blinde gek was doodgeschoten? Wat voor hotel is dat Hotel California eigenlijk? Ik heb dit nummer jaren gehoord zonder bewust naar de tekst te luisteren: ik dacht gewoon een vrolijk liedje over een hotel. Luisteren de meeste Nederlanders zo oppervlakkig als ik naar een Engelstalig lied? Had het lied net zo goed in het Italiaans kunnen zijn, of had de zanger net zo goed lalala kunnen zingen? Gaat het de Nederlanders meer om de melodie dan de tekst? Ik denk het eerlijk gezegd niet. We accepteren niet alleen dat een songtekst enigszins duister is, we kunnen het ook erg waarderen. Toen ik eenmaal beter naar Hotel California ging luisteren, raakte ik ervan overtuigd dat het over een spookhotel ging. Het hotel werd bewoond door geesten. Je komt er te wonen, als je overleden bent: “You can checkout any time you like, But you can never leave!” In werkelijkheid is Hotel California echter een commentaar op de Amerikaanse muziekindustrie in de jaren zeventig: het was een komen en gaan van artiesten in Californië (Los Angeles, Hollywood), de staat leek wel een groot hotel. Over die context-informatie moet je wel kunnen beschikken, om het lied goed te kunnen interpreteren.
Viva la Vida gaat in het algemeen over machtswisselingen: over de koning die zijn troon verliest en over revolutionairen. De tekst heeft opvallend veel referenties naar de Bijbel en het christendom. Wish You Were Here gaat over het verlies van vriend en bandlid Syd Barrett, de briljante zanger en componist die langzaam wegzakte in psychoses. Over het verlies van Syd Barrett gaan ook andere songs van Pink Floyd: Dark Side of the Moon en Shine On You Crazy Diamond. Child in Time van Deep Purple is een anti-oorlogssong, meer specifiek gericht tegen de Vietnamoorlog. Stairway To Heaven heeft behoorlijk cryptische lyrics, maar het komt er in elk geval op neer dat een materialistische vrouw er achter komt dat ze zichzelf geen trap naar de hemel kan kopen.
Een veelbesproken raadselachtige songtekst is die van Bohemian Rhapsody. Het is duidelijk dat het verhaal begint met een misdaad: de spreker heeft iemand doodgeschoten. Het is echter al niet zeker of deze moord letterlijk of metaforisch bedoeld is. Wat er hierna allemaal gebeurt, is onzeker. Wordt de misdadiger gevangen, wordt hij ter dood veroordeeld en ontbrandt er een strijd over de vraag of hij naar de hemel of de hel gaat? Zijn de duivels en goden die strijden om zijn ziel visioenen of realiteit? Welke rollen spelen hier Scaramouche, Galileo, Figaro, Bismilah en Beelzebub precies? Zanger Freddy Mercury heeft regelmatig geantwoord dat het om een scherts-opera gaat en dat de woorden vooral op de klank waren geselecteerd: men moet er helemaal geen precieze betekenis in willen zien.

Was je maar hier

(naar Pink Floyd)

Zo, dus jij denkt dat je weet,
Weet wat je ziet?
Hemel of niet?
Zie je wel het verschil
Tussen een berg en een buik,
Een lach en een smuik?
Zie je echt dat verschil?

En gaven zij je een keus
Tussen ster en schim,
Rode lava en groen,
Mistral en limoen?
De troost is vervuild...
En heb je geruild
Een bijrol zeer van belang
Voor een hoofdrol in't gevang?

Was je maar, was je verdomme maar hier.
Onze geesten gaan rond,
Zwemmen rond in een kom,
Achter elkaar...
Nieuwe wegen wel allerminst.
Wat is de winst?
't Zelfde geschmier...
Was je maar hier.